عناصر اصلی مدیریت شهر ایرانی از دوره ملوک الطوایفی تا اواخر دوره قاجاریه

عنصر	حوزه مسئولیت	نقش اصلی	وظایف اصلی	مرجع انتصاب	مرجع پاسخگویی
حاکم «امیرشهر»	اداری، سیاسی و امنیتی شهر و منطقه	نظارت بر عناصر هماهنگی و ارتباط با شاه و حکومت مرکزی	عزل و نصب ماموران	شاه	شاه
رئیس شهر	اجتماعی و اقتصادی	رسیدگی به امور داخلی شهر	نظارت بر کلانتر، محتسب وکدخدا	حاکم	حاکم
کلانتر	اجتماعی و اقتصادی	رابط حکومت و مردم	رسیدگی به اصناف وصول مالیات تقسیم کارهای اجتماعی	حاکم	حاکم/رئیس شهر
محتسب	امور اقتصادی و صنفی	کنترل بازار	نرخ گذاری جلوگیری از گرانفروشی نظارت بر اصناف	حاکم و علمای مذهبی شهر	کلانتر
داروغه و عسس	امور انتظامی	امنیت داخلی شهری	امنیت	شاه/حکومت مرکزی	شاه/حاکم شهر
کدخدا	امور اجتماعی/اقتصادی محله	میانجی مردم محله و عمال حکومتی ومقامات اداری	مشاور تعیین و وصول مالیات مشاور تقسیم کارهای اجتماعی	وراثت	حاکم و کلانتر
قاضی و حاکم شرع	قضایی	قضاوت	رسیدگی به دعاوی	قاضی القضات	قاضی القضات

قاضی و حاکم شرع از این ساختار جداست. علیرغم سایر عناصر که به ترتیب سلسله مراتب در این جدول آمده اند٬ حاکم شرع کلا از این سیستم جداست.

***

پ.ن.۱: این جدول در کلاس دکتر کاظیمان (۸۷۰۸۰۷) طرح شد. الگوی جالبی است.

پ.ن.۲: هر چند به گمان این کمترین برخی نکات قابل بحث و شایسته ی مرور مجدد وجود دارد. با این حال نمونه مطالعه شده ای است و قابل تامل است.  (اطلاعات بیشتر در کتاب " امکان سنجی وظایف جدید به شهرداری ها جلد دوم - مدیریت شهری و شهرداریها در ایران" نوشته دکتر کاظمیان و دکتر سعیدی رضوانی انتشارات سازمان شهرداری های کشور٬ ببینید.)